thissen installatietechniek bv

comfortabel leven in een duurzame woning

De woning die u wilt bouwen of renoveren, zal in principe zeker vijftig jaar meegaan. Het is dan ook verstandig om nu al rekening te houden met de ontwikkelingen die de komende jaren op het gebied van energie zullen plaatsvinden.
U wilt een comfortabele woning: warm in de winter, koel in de zomer. Hiervoor heeft u klimaatsystemen nodig: systemen die zowel verwarmen als koelen en de ventilatie regelen. Gebruikt u daarbij duurzame energie, dan slaat u twee vliegen in één klap: u kunt rekenen op een comfortabele èn milieuvriendelijke woning.

uw leidraad voor uw beslissingen: de Trias Energetica

Er is een bepaalde volgorde die wordt gehanteerd voor het bereiken van een zo duurzaam mogelijke energievoorziening: de Trias Energetica. Deze volgorde geldt voor bijvoorbeeld het landelijke energiebeleid, maar ook voor beslissingen bij de bouw en inrichting van een woonhuis. Om te komen tot een duurzame energievoorziening van de woning, dient u de volgende drie stappen van de Trias Energetica te nemen:

Met andere woorden: uw nieuwe woning heeft sowieso weinig energie nodig, heeft één of meer duurzame-energiesystemen en efficiënte installaties zoals een HR-ketel.

De belangrijkste stap die u zet, is het beperken van uw energievraag. Voor verwarming (ruimteverwarming en warm tapwater) van een woning is vier keer zoveel energie nodig als voor alle overige voorzieningen (verlichting, apparaten enzovoort). De grootste besparing kunt u dan ook bereiken op het gebied van verwarming. Zorg ervoor dat de muren, de vloeren en het dak zo goed mogelijk geïsoleerd zijn. Die besparing is ook in uw financiële belang. De prijs van gas en elektriciteit zal de komende jaren verder stijgen. Hoe minder u verbruikt, des te minder nadeel u ondervindt van de prijsstijgingen. Gebruik voor de ramen beglazing met een hoge isolatiewaarde: HR++-glas. Zorg voor een goede kierdichting, maar let erop dat de ventilatie voldoende blijft. Informatiecentrum Duurzame Energie is een onderdeel van Projectbureau Duurzame Energie.

Als uw woning goed is geïsoleerd, heeft u weinig energie nodig voor verwarming. U kunt dan heel goed gebruikmaken van duurzame energiebronnen, zoals van een warmtepomp die de warmte uit de bodem in uw woning brengt. U kunt ook kiezen
voor een zonneboilercombi, een systeem waarbij de een deel van de verwarming door zonne-energie wordt geleverd. Voor verwarming van tapwater kunt u kiezen voor een combiwarmtepomp en een warmtepompboiler. Deze kunnen het beste bij nieuwbouw worden meegenomen. Ook kunt u kiezen voor een zonneboiler. Dit systeem kan in principe ook in een bestaande woning worden geplaatst. Wilt u zelf duurzame elektriciteit opwekken, dan kunt u een zonnestroompaneel aanschaffen. Hiervoor zijn geen grote bouwkundige ingrepen nodig. Mocht u de aanschaf van een zonneboiler of een zonnestroompaneel tot een later tijdstip willen uitstellen, houdt u dan bij de nieuwbouw in ieder geval rekening met een gunstige dakhelling, georiënteerd tussen zuidoost en zuidwest. Kortom, nieuwbouw of renovatie is het meest geschikte moment om een duurzaam klimaatsysteem te realiseren. Dàn schaft u een warmtepomp aan. De benodigde bronnen (meestal in de bodem) kunnen dan relatief eenvoudig worden aangebracht. In het geval de woning en de tuin al klaar zijn, wordt het aanbrengen van bronnen veel duurder. Een zonneboiler en een zonnepaneel kunnen echter ook relatief eenvoudig worden toegevoegd als uw woning al is gebouwd.

Als het toepassen van duurzame energie in uw specifieke situatie op dit moment niet haalbaar is, gebruik dan in ieder geval warmtebronnen die de fossiele brandstoffen zo efficiënt mogelijk benutten. Voorbeelden hiervan zijn de HR-ketel en binnen afzienbare termijn wellicht de brandstofcel of micro-wkk.

Indien u uw nieuwe of te renoveren woning wilt kunnen verwarmen èn koelen, ligt een klimaatsysteem voor de hand. Bovendien kunt u dan eenvoudig gebruik maken van milieuvriendelijke, duurzame energie. Woningen met een klimaatsysteem op basis van een warmtepomp zijn in ieder seizoen uitermate comfortabel. In de winter zorgt de warmtepomp, in combinatie met lagetemperatuurverwarming (LTV, zoals vloer- en wandverwarming) voor een gelijkmatige
temperatuur in de hele woning, en gedurende de hele dag en nacht. In de zomer zorgt hetzelfde systeem voor koeling van de woning. Voor koeling gebruikt het warmtepompsysteem slechts zeer weinig energie; alleen een beetje elektriciteit voor het rondpompen van het water. Daarmee is een warmtepompsysteem veruit de zuinigste vorm van koeling.

Bedenk wel dat toepassing van een duurzaam klimaatsysteem ook consequenties heeft voor het bouwproces en voor de woning zelf. Het is niet zo dat u optimaal van uw klimaatsysteem gebruik kunt maken alsof het 1 op 1 kan worden ingeruild tegen verwarming door een HR-ketel. Dit informatieblad belicht duurzame klimaatsystemen, die gebaseerd zijn op warmtepompen. Ingegaan wordt op comfort, werking en techniek. Het blad besluit met een Stappenplan en een Programma van Eisen. Hiermee kunt u stap voor stap toewerken naar een comfortabele, duurzame woning.

Moderne woningen beschikken over lage-temperatuurverwarming (LTV), zoals vloer- en wandverwarming. Goed geïsoleerde woningen met LTV-systemen hebben minder energie nodig voor verwarming en koeling, zodat eenvoudig gebruik kan worden gemaakt van duurzame energie. Sterker nog: LTV-systemen zijn essentieel wanneer u duurzame energie voor verwarming van uw woning wilt toepassen.

Het enige verschil tussen een traditioneel verwarmingssysteem met radiatoren en een LTV-systeem ligt in de temperatuur van het water dat door de leidingen van het verwarmingssysteem stroomt. Bij een traditioneel systeem wordt water van 90°C naar de radiatoren gepompt. Het water in de radiator geeft een deel van de warmte af aan de binnenlucht van de woning en vervolgens stroomt het water met een temperatuur van zo’n 70°C weer terug naar de cv-ketel. De cv-ketel warmt het water vervolgens weer op van 70 naar 90°C. Bij een LTV-systeem is de aanvoertemperatuur van het water soms niet meer dan 25°C. In moderne, goed geïsoleerde nieuwbouwwoningen met vloerverwarming blijkt in de praktijk een aanvoertemperatuur van 25°C al voldoende te zijn om de woning op een aangename temperatuur te houden. Doordat een vloerverwarmingssysteem slechts een relatief lage temperatuur nodig heeft, kan gemakkelijk gebruik worden gemaakt van de omgevingswarmte die door een warmtepomp op de juiste temperatuur in de woning wordt gebracht.

In de meeste gevallen wordt gekozen voor vloerverwarming. Een groot voordeel van vloerverwarming is dat de bewoners de totale woning daadwerkelijk kunnen benutten: nergens hangt een radiator aan de muur of staat een radiator op de vloer. Door het ontbreken van de radiatoren vinden bewoners de woning ook mooier. In bestaande woningen is het vaak niet eenvoudig om vloer- of wandverwarming aan te brengen.

Bewoners ervaren lage-temperatuurverwarming als comfortabel. De gehele woning kent steeds een gelijkmatige temperatuur. De binnenlucht wordt langzaam opgewarmd door het totale vloeroppervlak. Daardoor ontstaan er nauwelijks luchtstromen in de woning. In woningen met een conventioneel verwarmingssysteem ontstaan wèl luchtverplaatsingen langs de radiatoren, waardoor permanent veel meer stof in de lucht aanwezig is en in beweging blijft.

Gelijkmatige warmte, de hele dag door

Een LTV-systeem zorgt gedurende dag en nacht voor een gelijkmatige warmte. Doordat het systeem met relatief lage temperaturen werkt, komen gewenste temperatuursveranderingen langzaam tot stand. Het is dan ook beter om bij een LTV-systeem de thermostaat dag en nacht op ongeveer dezelfde temperatuur te laten staan. Het energieverlies is door de goede isolatie minimaal. Nachtverlaging verhoogt bij dergelijke systemen zelfs het energiegebruik omdat dan ’s morgens veel energie nodig is om de woning weer op de gewenste temperatuur te brengen. Het is dus niet meer nodig om de thermostaat bij het naar bed gaan of bij het uitgaan omlaag te zetten. In de praktijk blijkt dat bewoners deze oude gewoonte snel ontwend zijn.

meer comfort met koeling

Niet alleen door de gelijkmatige temperatuur, maar ook door de mogelijkheid om te koelen in de zomer, verhoogt een warmtepompsysteem het comfort van de woning. In de zomermaanden onttrekt de warmtepomp koelte aan de bron (bijvoorbeeld aan de bodem) en geeft deze koelte via het vloerverwarmingssysteem af aan de woning. Zo blijft de woning aangenaam koel. De energie die daarvoor aangewend moet worden, blijft in veel situaties beperkt tot de elektriciteit die nodig is om het water in de bron en in de vloerverwarming rond te pompen. Dit betekent dat met minimale energielasten en een minimale CO2-uitstoot het comfort in de woning aanzienlijk kan worden verhoogd. In moderne woningen wordt koeling steeds belangrijker. Doordat de woningen goed geïsoleerd en kierdicht zijn, kan op zomerse dagen de binnentemperatuur gemakkelijk oplopen tot boven de 25°C. Een goede zonwering kan die temperatuurstijging slechts deels terugdringen. Steeds vaker blijkt dat in de moderne nieuwbouwwoning mechanische koeling nodig is om de woning aangenaam te kunnen houden. Een duurzaam klimaatsysteem kan echter gemakkelijk, en tegen lage kosten, in koelte voorzien.

Het hart van een duurzaam klimaatsysteem is de warmtepomp, een systeem dat warmte en koude uit de omgeving gebruikt om een woning te verwarmen of juist te koelen. Een warmtepomp kan echter uitsluitend goed functioneren in een juiste combinatie met andere onderdelen van het verwarmingssysteem. Het verdient daarom dan ook de voorkeur om te spreken van een warmtepompsysteem:

Bij het Informatiecentrum Duurzame Energie kunt u een apart informatieblad over warmtepompboilers opvragen.

Een warmtepomp onttrekt warmte aan een bron (bodem, lucht, oppervlaktewater) en geeft die warmte weer af aan de woning. De warmte in die bronnen is in principe onbeperkt en is kosteloos beschikbaar.

De warmtepomp zelf heeft drie wezenlijke onderdelen: de verdamper (waar omgevingswarmte wordt onttrokken), de compressor en de condensor (waar warmte aan de verwarmingsinstallatie van de woning wordt afgegeven). Iedere koelkast werkt volgens dit principe. De warmte wordt dan aan het interieur van de koelkast onttrokken en afgegeven aan de omgeving via de condensor aan de achterzijde van de koelkast. De warmtepomp is dan ook zeer betrouwbaar en kent een lange, onderhoudsvrije levensduur.

In de verdamper bevindt zich een vloeistof met een kookpunt dat lager ligt dan de temperatuur van de warmtebron (bodem, lucht of oppervlaktewater). De warmte van de bron verwarmt de vloeistof in de verdamper. Daardoor gaat die vloeistof verdampen en stijgt deze in gasvorm op.

De compressor in de warmtepomp drukt vervolgens de verdampte vloeistof samen. Hierdoor stijgen de druk en de temperatuur van de damp. Voor die compressie is elektriciteit nodig.

In de condensor krijgt het gas weer de ruimte. Daardoor neemt de druk af en gaat het gas weer over in vloeistof. De warmte die daarbij vrijkomt, wordt via de condensor afgegeven aan de cv-installatie. De vloeistof stroomt vervolgens weer naar de
verdamper en het proces begint weer opnieuw. Het proces is zo ingericht dat de temperatuur van de afgegeven warmte (in de woning) aanzienlijk hoger ligt dan de temperatuur van de opgenomen warmte (uit de omgeving). De warmtepomp verdicht de opgenomen warmte als het ware naar een hoger temperatuurniveau.

zeer hoog rendement: 300 tot 500 procent

Een warmtepomp heeft energie nodig voor het verdampings- en condensatieproces. Maar omdat een warmtepomp met behulp van die energie de warmte onttrekt aan de omgeving, gebruikt dit systeem veel minder energie dan bijvoorbeeld een HR-ketel. Een HR-ketel kan uitsluitend de energie (gas) die de ketel krijgt aangevoerd, omzetten in warmte. In vergelijking met een HR-ketel heeft een warmtepomp slechts eenderde tot eenvijfde van de hoeveelheid energie nodig om dezelfde hoeveelheid warmte te maken.

De hoogte van het rendement van de warmtepomp is ook afhankelijk van de hoogte van de temperatuur die de warmtepomp moet afgeven. Hoe hoger die afgiftetemperatuur is, hoe lager het rendement zal zijn. Een warmtepompsysteem dat gebruik maakt van een systeem van lage-temperatuurverwarming (LTV, zoals vloerverwarming, met een aanvoertemperatuur van ongeveer 30°C en een retourtemperatuur van 20°C) heeft dus een hoger energetisch rendement dan hetzelfde warmtepompsysteem met radiatoren die alleen op hoge temperaturen (met een aanvoertemperatuur van 90°C en een retourtemperatuur van 70°C) functioneren. Overigens kunnen de meeste warmtepompen de warmte die ze aan de bron onttrekken niet naar iedere gewenste temperatuur verhogen: het overgrote deel van de bronnen levert een temperatuur van zo’n 10°C in de winter. De meeste warmtepompen kunnen op basis van die warmte maximaal 60°C leveren (maar het rendement is het hoogst als de warmtepomp een lagere temperatuur kan leveren). Daarom is het niet mogelijk om in een slecht geïsoleerde woning met traditionele radiatoren en convectoren (die goed functioneren bij een aanvoertemperatuur van 90°C en een retourtemperatuur van 70°C) een warmtepomp te plaatsen. Bij renovaties, waarbij ook het dak, de vloer en de muren worden geïsoleerd, kan dat wèl (mogelijk worden).

zekerheid met het Kwaliteitskeur Warmtepompen

De Stichting Kwaliteitskeur Warmtepompen kent een kwaliteitskeur toe aan warmtepompen die voldoen aan bepaalde eisen. Deze eisen worden gesteld op het gebied van:

Alle goedgekeurde producten staan vermeld op de internetsite www.kwaliteitskeurwarmtepompen.nl

Een warmtepomp onttrekt warmte (in de winter) of koude (in de zomer) aan de omgeving en geeft die warmte of koude weer af aan de binnenruimte van de woning.

Verreweg de meeste warmtepompsystemen voor woningen benutten de bodem als warmte- en koudebron. Sommige warmtepompsystemen onttrekken via een speciale collector op het dak van de woning warmte aan de buitenlucht. In een beperkt aantal warmtepompsystemen wordt warmte aan het oppervlaktewater (sloot, kanaal) onttrokken. Omdat lucht en oppervlaktewater nauwelijks worden benut als bron voor warmtepompsystemen in woningen, wordt hier alleen de bodem als bron nader belicht.

bodem als warmte- en koudebron

Warmte en koude kunnen op verschillende manieren aan de bodem worden onttrokken. Een belangrijk onderscheid moet worden gemaakt tussen open en gesloten bronsystemen.

Bij een open bronsysteem worden open buizen in de grond gebracht tot op een diepte waar grondwater mag en kan worden onttrokken. Dit grondwater, met een temperatuur van circa 10°C, wordt via die buis opgepompt. Bij de warmtepomp geeft het grondwater een deel van de warmte af. Vervolgens wordt via een andere buis (op enige afstand van de eerste buis) het afgekoelde water (met een temperatuur van circa 5°C) weer de bodem in gepompt. Om in de zomer koelte aan de bodem te onttrekken, wordt grondwater opgepompt via dezelfde buis waardoor in de wintermaanden het afgekoelde water weer in de grond werd gepompt. Op deze wijze wordt het temperatuurevenwicht in de bodem over het gehele jaar genomen, niet verstoord.

gesloten bronsystemen

Bij een gesloten bronsysteem wordt een kunststof slangenstelsel (ook wel de collector genaamd) in de grond aangebracht. Dit slangenstelsel kan zowel verticaal (meestal tot een diepte van enkele tientallen meters) als horizontaal (op een diepte van enkele meters) worden aangebracht. In de meeste gevallen wordt voor een verticaal slangenstelsel gekozen. Het stelsel kan met speciale apparatuur op verschillende manieren worden aangebracht: boren, drukken, trillen. In het gesloten slangenstelsel circuleert een anti-vriesmengsel. Deze vloeistof neemt de warmte uit de bodem op. Bij de warmtepomp aangekomen, geeft de vloeistof een deel van de warmte af.

Vervolgens wordt de vloeistof via de slang weer terug de bodem in gevoerd waar het opnieuw de bodemwarmte opneemt. Met dit zelfde systeem kan in de zomer koelte aan de bodem worden onttrokken.

Voor een warmtepompsysteem in een individuele woning is het niet nodig om een vergunning aan te vragen. Voor grotere warmtepompsystemen (bijvoorbeeld in bedrijfspanden)is meestal een vergunning nodig. De provincie moet over de vergunningaanvraag beslissen.

Een warmtepompsysteem vergt een hogere investering dan een conventioneel verwarmingssysteem. De hoogte van de investering is sterk afhankelijk van de situatie, maar u moet rekening houden met bedragen van € 6.000,- tot € 10.000,-. De exploitatiekosten van een warmtepompsysteem zijn vergelijkbaar met die van een conventionele cv-ketel. In de meeste gevallen is de rekening voor het gas- of elektriciteitsverbruik van de warmtepomp ongeveer even hoog als de rekening voor het gasverbruik van een cv-ketel.

Een woning met een warmtepompsysteem stoot slechts de helft van de hoeveelheid CO2 uit van een zelfde soort woning die een HR-ketel (bron: Cauberg-Huygen, 2002) bezit. Dankzij deze halvering van de CO2-uitstoot levert de warmtepomp een belangrijke bijdrage aan de vermindering van het broeikasprobleem.

Een woning met een duurzaam klimaatsysteem is veel comfortabeler dan een woning met een traditioneel cv-systeem. Bewoners vinden een vloer- en wandverwarming comfortabeler dan verwarming door middel van radiatoren. Daarnaast biedt het systeem de mogelijkheid om de woning in de zomermaanden te koelen. U heeft méér comfort en draagt uw eigen steentje bij aan een schoner milieu, terwijl de maandelijkse energielasten vergelijkbaar zijn met die van een conventioneel verwarmingssysteem.

Het is belangrijk dat u zich goed oriënteert. Lees dit informatieblad en de informatie die u onder andere via internet kunt vinden, aandachtig door. Interessante websites zijn:
Informatiecentrum Duurzame Energie is een onderdeel van Projectbureau Duurzame Energie.
• www.kwaliteitskeurwarmtepompen.nl
• www.stichtingwarmtepompen.nl
• www.den.novem.nl/wp.htm
• www.duurzame-energie.nl (o.m. voor lijsten van leveranciers)

Bespreek met degenen die direct bij de bouw zijn betrokken of zij mogelijkheden zien om duurzame energie in uw woning toe te passen. Raadpleeg een adviseur die zich heeft gespecialiseerd in duurzame energie. Het standaard Programma van Eisen voor een duurzame woning (zie verder in dit informatieblad) kunt u als uitgangspunt nemen voor uw duurzame woning.

Het is verstandig om zowel met installateurs als met fabrikanten of importeurs van warmtepompen contact op te nemen. Zij kunnen op basis van uw eisen en wensen een voorstel doen voor de levering van het complete systeem. Let bij de beoordeling van de voorstellen onder meer op:
• Compleetheid (bron, warmtepomp, laagtemperatuurverwarmingssysteem, regeling)
• Geschat energiegebruik in de nieuwe situatie en eventueel noodzakelijke veranderingen in uw elektrische installatie (is een groter aansluitvermogen nodig en wat zijn de kosten daarvan?)
• Garanties
• Onderhoud
Zorg er verder voor dat het complete klimaatsysteem (bron, afgifte, pomp en ventilatie) door één en dezelfde partij wordt ontworpen en uitgevoerd.

Let er tijdens de uitvoering goed op of alles conform de afspraken wordt uitgevoerd.

Ga bij oplevering na of alle systemen goed werken. Laat de installateur zowel bij oplevering als enkele weken na oplevering de installatie controleren.

Sluit een onderhoudscontract met degene die het warmtepompsysteem heeft geïnstalleerd. Let daarbij onder meer op:
• Jaarlijkse kosten
• Responstijden bij storingen
• Mogelijkheden om storingen op afstand te analyseren en te verhelpen (bijvoorbeeld door via een telefoonlijn de gegevens van uw warmtepompsysteem te bekijken en aan te passen)

Een duurzame woning heeft een EPC-waarde van maximaal 0,8. Deze EPC-waarde wordt langs de drie stappen van de Trias Energetica bereikt:

b) Laat een scherpe transmissieberekening maken, afgestemd op een duurzame woning: pas onder meer geen aanwarmtoeslagen toe. Een moderne, goed geïsoleerde nieuwbouwwoning, voorzien van een WTW-installatie en een laagtemperatuurverwarmingssysteem blijkt voor de ruimteverwarming vaak aan een paar kilowatt thermisch vermogen voldoende te hebben.

c) Ontwerp een totale duurzame installatie, integraal met de woning. Hanteer daarbij de volgende uitgangspunten.
• LTV in de hele woning; daarbij vormt koeling een belangrijk ontwerpuitgangspunt;
• Efficiënt en effectief ventilatiesysteem: een WTW-systeem (warmteterugwinning 95%), warmtepompboiler of gelijkwaardig;
• Beperk de lengte van de warmtapwaterleidingen zo veel mogelijk;
• Volg de comforteisen volgens GIW wat betreft temperatuurniveaus.

• Gebruik een warmtepomp voor de ruimteverwarming
• Gebruik voor het warme tapwater een combiwarmtepomp, warmtepompboiler of zonneboiler

Als het toepassen van duurzame energie in uw specifieke situatie op dit moment niet haalbaar is, gebruik dan in ieder geval warmtebronnen die de fossiele brandstoffen zo efficiënt mogelijk benutten: zoals de HR-ketel en binnen afzienbare termijn wellicht de brandstofcel of micro-wkk.

Middels onderstaande link kunt u deze informatie downloaden in de vorm van een pdf. U kunt de info dan opslaan op uw computer en/of uit printen zodat u een en ander nog eens rustig kunt nalezen.

Wilt u meer informatie bekijken mb.t. warmtepompen, download dan hier de brochure
"nieuwbouw Thissen Installatietechniek Venlo"
Klik hier om de brochure te downloaden